صادق و امام كاظم عليهم السلام ) 390 نفر نويسنده را نام برده است كه داراى اصل يا كتاب بوده‌اند و بسيارى از آنها بيش از يك تأليف داشته‌اند . « 1 » شيخ طوسى با آن كه هزاران كتاب شيعه را در « الفهرست » نام برده است ، اعتراف مىكند كه در اين زمينه به طور كامل جست‌وجو نكرده است . « 2 » مرحوم استرآبادى كه اقوال نجاشى ، كشى ، شيخ و ابن‌غضائرى را جمع آورى نموده است ، اسامى 4500 نفر از اصحاب ائمه عليهم السلام را ذكر مىكند كه 1300 نفر از آنها داراى تأليف و برخى نويسنده بيش از يك كتاب بوده‌اند . « 3 » بيشتر اين كتاب‌ها در عصر امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام نوشته شده است . در اين دوره به دليل پيدايش فضاى سياسى بهتر « 4 » و رفع ممنوعيت از تدوين حديث ، « 5 » نگارش حديث و پديد آمدن كتاب‌هاى حديثى رواج يافت . شيخ در « رجال » خود از 466 نفر از اصحاب امام باقر عليه السلام « 6 » و 3223 نفر از اصحاب امام صادق عليه السلام « 7 » نام مىبرد . برخى تعداد راويان يا راويان موثقى كه از امام صادق عليه السلام روايت نقل كرده‌اند ، را چهارهزار نفر دانسته‌اند « 8 » .

--> ( 1 ) . آقاى دكتر مجيد معارف در « پژوهشى در تاريخ حديث شيعه » ص 216 - 333 ، اسامى اين افراد را از رجال نجاشى استخراج كرده و آورده است . ( 2 ) . الفهرست ، طوسى ، ص 3 . ( 3 ) . الذريعه ، ج 2 ، ص 133 . ( 4 ) . اين دوره با اواخر حكومت بنى اميه و اوايل دولت بنى العباس مصادف است . ( 5 ) . عمربن عبدالعزيز ( 99 - 101 ه . ق . ) دستور نوشتن احاديث را صادر كرد . ( 6 ) . الرجال ، طوسى ، ص 102 - 142 . ( 7 ) . همان ، ص 142 - 340 . ( 8 ) . ارشاد مفيد ، ج 2 ، ص 179 ؛ مناقب ، ج 4 ، ص 268 ؛ اعلام الورى ، ص 276 ؛ روضة الواعظين ، ص 207 ؛ الخلاصه ، ص 204 ؛ الذريعه ، ج ، 2 ص 133 ؛ ذكرى ، ص 6 ؛ وصول الاخيار ، ص 6 ؛ البحرالزخّار ، ج 1 ، ص 7 . آقاى عبدالحسين شبسترى در كتاب « الفائق فى رواة و اصحاب الامام الصادق عليه السلام » ، تعداد 3759 نفر از اصحاب امام صادق عليه السلام را معرفى كرده است .